The Basics of Prescribing

prepared by Prof. Goudarz Sadeghi-Hashjin


اصول نسخه نويسي

گودرز صادقی هشجین


تعریف

نسخه (prescription): سندی است قانونی که به موجب آن پزشک یا دامپزشک فارغ التحصیل دستوری را برای ساخت و/یا تحویل یک یا چند دارو برای تجویز به بیمار خطاب به داروساز صادر مینماید.


پیشگفتار

زبان نسخه: نسخه را میتوان به هر زبانی نوشت، لیکن در اکثر کشورها به زبان انگلیسی نگاشته میشود و در آن از حروف اختصاری برای کلمات لاتینی نیز استفاده میشود. نسخه باید دقیق و با استفاده از قلم خودکار یا خودنویس (و نه مداد) نوشته شود تا در طول زمان زایل نشده، سندیت خود را از دست ندهد. نسخه شفاهی: در بعضی کشورها داروخانه ها ملزم به پذیرش نسخه بصورت تلفنی نیز هستند، لیکن در نسخه شفاهی نیز باید کلیه قواعد یک نسخه واقعی رعایت شود. در مورد داروهای تحت کنترل ویژه نوشتن نسخه بصورت کتبی الزامی است.


اجزاء نسخه

1) سرنسخه (superscription)
2) متن نسخه (inscription)
3) توضیحات زیر نسخه (subscription)


سرنسخه

متنی است که بخشی از آن بصورت چاپی و بخشی نیز بصورت پرکردنی در ابتدای نسخه و پیش از متن اصلی نسخه آورده میشود و دارای بخشهای زیر است:
نام و نام خانوادگی دامپزشک
شماره نظام دامپزشکی
شماره تلفن و نشانی دقیق مطب
تاریخ مراجعه
نام و نشانی صاحب دام
گونه و مشخصات حیوان (در حد مقدورات)


متن نسخه

علامت استاندارد نسخه یعنی Rx
در لاتین به معنای "بگیر تو از من" میباشد و اگر چه نوشتن آن الزامی نیست ولی عرف تمامی پزشکان در سراسر جهان میباشد.
نام، شکل دارویی، غلظت و مقدار دارو یا داروها
دستور مصرف (Signa)
مهر و امضا و شماره نظام دامپزشکی دکتر دامپزشک
تعداد دفعاتی که میتوان نسخه را تجدید کرد


زیر نسخه

در این بخش اظهاراتی قانونی بسته به مقررات کشوری بصورت چاپی نوشته میشود تا نشان دهد که نسخه در مورد یک حیوان صادر شده است.


اختصارات استاندارد در نسخه نویسی

در اختصارات مورد استفاده در فارماکولوژی و نسخه نویسی ممکن است از حروف لاتین بزرگ یا کوچک استفاده شود.
در برخی موارد بین حروف از اعداد نیز استفاده بعمل میآید.
IM = IntraMuscular داخل عضلانی
SC = SubCutaneous (under the skin) = SQ زیر جلدی (زیر پوستی)
ID = IntraDermal داخل جلدی (داخل پوستی)
IV = IntraVenous داخل وریدی (داخل سیاهرگی)
PO = Per Os (Placed in the mouse and swallowed) از راه دهانی (و بلع دارو)
IP = IntraPeritoneal داخل صفاقی
PR = Per Rectum از راه رکتوم (راست روده)
O = eye چشم
S = Sinister (left) چپ
D = Dexter (right) راست
OS (in the left eye) در چشم چپ
OD در چشم راست
OU (in both eyes) در هر دو چشم
A = Aural (ear) گوش
AS (in the left ear) در گوش چپ
AD (in the right ear) در گوش راست
AU (in both ears) در هر دو گوش
h = Hour = hours ساعت، ساعات
d = day روز
Q = q (every) هر
Q4h (every 4 hours) هر 4 ساعت یکبار
Q8h (every 8 hours) هر 8 ساعت یکبار
Q24h (every 24 hours) هر 24 ساعت یکبار
QD (everyday) هر روز
Q2d (every other day) یک روز در میان
QOD (every other day) یک روز در میان
(Dosage forms) ج) اشکال دارویی
tab = tablet قرص
cap = capsule کپسول
tsp = teaspoon (5 mL) قاشق چایخوری (معادل 5 میلیلیتر)
Tbsp = TBS = Tablespoon = 3 tsp (15 mL) قاشق غذاخوری = 3 قاشق چایخوری (15 میلیلیتر)
fl oz اونس مایع
gtt = D = drop قطره
Gr = Grain = 64.8 mg (approx. 60 mg) گرین (معادل تقریباً 60 میلیگرم)
I.U. =International Unit واحد بین المللی
mcg = g میکروگرم
meq. میلی اکی والان
mg میلیگرم
ml = mL میلی لیتر
د) متفرقه NPO = Nothing Per Os (Give nothing orally) منع تغذیه از راه خوراکی
Rx = Give thou (treatment prescription) علامت سرنسخه
D/C = Discontinue (stop!) توقف (قطع)


اوزان و مقادیر در نسخه نویسی

اوزان مورد استفاده برای حیوانات: کیلوگرم و پوند
هر کیلوگرم = 2.2 پوند
هر لیوان = معادل 240 میلیلیتر = 8 اونس
هر اونس = 30 میلیلیتر
هر قاشق غذاخوری = 15 میلیلیتر
هر قاشق چایخوری = 5 میلیلیتر


نحوه محاسبه مقدار دارو برای تجویز

وزن حیوان به کیلوگرم
دوزاژ دارو را بر حسب mg/kg را در وزن حیوان ضرب کنید.
دوز دارو به دست میآید: بر حسب mg برای کل حیوان
دوز را در غلظت دارو (اگر مایع باشد) یا مقدار ماده مؤثره در هر عدد شکل دارویی (اگر جامد باشد) تقسیم کنید.
عدد بدست آمده: حجم داروی مایع به میلیلیتر یا تعداد دارو به فرم جامد که باید در یکبار تجویز شود.


نحوه محاسبه مقدار دارو برای تجویز - مثال

در سگی به وزن 10 کیلوگرم، لازم است یک شربت ضد سرفه با دوزاژ 10 mg/kg تجویز شود غلظت شربت 25 mg/mL میباشد.
حجم شربتی که باید در هر بار مصرف شود بقرار ذیل مشخص میشود:
10 kg  10 mg/kg = 100 mg
100 mg  25 mg/ml = 4 mL
پس، هر بار باید 4 میلیلیتر از شربت فوق را به حیوان تجویز نمود.
حال اگر بجای شربت مثلاً قرص 25 میلیگرمی در همان حیوان و با همان دوزاژ باید تجویز میشد، هر بار باید تعداد 4 عدد قرص تجویز مینمودیم.
توجه کنید که نیازی به دقت در حد وسواس وجود ندارد و بهتر است اعداد بدست آمده را گرد نمود. مثلاً 1.35 قرص را میتوان 1.5 قرص یا مثلاً 11 میلیلیتر را میتوان 10 میلیلیتر در نظر گرفت.


غلظتها: در صد و غلظت وزنی : حجمی

ضمناً دامپزشکان باید با ساختن رقتهای مختلف از محلولهای مختلف آشنایی داشته باشند. یکی از مشکلات فارغالتحصیلان عدم درک سریع رابطه بین غلظت بر مبنای وزن:وزن با غلظت بر مبنای % است.

1 mg/L 0.0001% 1 ppm 1.000 ppb
10 mg/L 0.001% 10 ppm 10.000 ppb
100 mg/L 0.01% 100 ppm 100.000 ppb
1 g/L (1 mg/mL) 0.1% 1000 ppm 1.000.000 ppb
10 g/L (10 mg/mL) 1% 10000 ppm 10.000.000 ppb
100 g/L (100 mg/mL) 10% 100000 ppm 100.000.000 ppb


برخی اختصارات مفید

1/2NS
a (before)
aa (of each)
AAA (apply to affected area)
ac (before meal)
ad lib
ad sat (to saturation)
ad. (to, up to)
alt. (alternate)
alt. h.
AM
amp (ampule)
amt. (amount)
ante (before)
AQ = aq (water)
bol (bolus)
BSA (body surface area)
c (with)
cap. (capsule)
conc. (concentrated)
CR (controlled release)
cr = crm (cream)
D/C = dc = disc. (discontinue)
D5/0.9 NaCl
D5 1/2NS
D5NS
D5W
DAW (dispense as written)
dil. (diluted)
disp (dispense)
div (divided)
dL (deciliter)
DR (delayed-release)
DW (dextrose in water, distilled water)
EC (enteric-coated)
elix. (elixir)
emuls (emulsion)
ER (extended-release)
ETOH (ethyl alcohol)
F (fahrenheit)
fl = fld (fluid)
G = g = gm (gram)
grag (gargle)
gr. (grain)
gtt = gtts (drop = drops)
gutta (drop by drop)
HS (half strength)
IJ (injection)
IN (intranasal)
inf (infusion)
inj (injection)
instill. (instillation)
IR (immediate-release)
LA (long-acting)
liq. (liquid)
lot (lotion)
LR (lactated ringer solution)
mane (in the morning)
mcg (microgram)
MDI (metered-dose inhaler)
mEq (milliequivalent)
mEq/L (mEq/Liter)
mMol (millimole)
MR (modified-release)
n = noct (in the night)
NAS (intranasal)
NDC (national drug code)
NGT (naso-gastric tube)
NPO = n.p.o. (nothing by mouth)
OTC (over the counter)
oz (ounce)
p (after)
prn = p.r.n. (as needed)
P
pc (after meal)
per neb (by nebulizer)
per os (by mouth, orally)
PM (evening)
PR = p.r. (per rectum)
pulv (powder)
qs = q.s. (as much as needed = sufficient quantity)
qam (every morning)
qn (nightly)
rep (repeats)
s (without)
s.o.s. (if necessary)
SID (used ONLY in veterinary medicine!!!)
Sig. (write on label)
SL = s.l. (sublingual)
sol (solution = in solution)
SR (sustained-release)
supp (suppository)
syr (syrup)
top (topical)
troche (lozenge)
ud = ut dict = UD (as directed)
vag = pv (via the vagina)
vol%
vol.
w/v
XL = XT (extended-release)